Post-sovet məkanında baş verən sosial-iqtisadi dəyişikliklər təkcə mülkiyyət münasibətlərini deyil, eyni zamanda cəmiyyətin dəyər sistemini də ciddi şəkildə transformasiya edib. Keçid dövrünün yaratdığı hüquqi boşluqlar və institusional zəiflik “uğur” anlayışının məzmununu dəyişdirərək onu etik çərçivədən uzaqlaşdırıb.
Azadfikir.az xəbər verir ki, bu proses nəticəsində zəhmət və bilik deyil, nəticə və maddi göstərici əsas meyar kimi önə çıxıb.
Planlı iqtisadiyyatdan bazar münasibətlərinə sürətli keçid qeyri-bərabər imkanlar yaradaraq normativ relativizmi gücləndirib. Qanunsuz yollarla əldə olunan sərvət zamanla istisna hal deyil, alternativ uğur modeli kimi qəbul edilməyə başlayıb və cəmiyyətdə legitimlik qazanıb.
Sosioloji baxımdan, uzun müddət ədalətli qaydaların işləmədiyi mühitlərdə davranışlar mənəvi prinsiplərlə deyil, əldə edilən nəticə ilə qiymətləndirilir. Bu yanaşma fərdi məsuliyyəti zəiflədir, hüquqi şüuru aşındırır və qanun pozuntusunu sosial normaya çevirir.
Psixoloji aspektdə haramın normallaşdırılması kollektiv rasionalizasiya mexanizmi ilə izah olunur. Cəmiyyət daxili etik ziddiyyəti azaltmaq üçün qanunsuzluğu sistemin qaçılmaz tərkib hissəsi kimi qəbul edir və vicdan yerini uyğunlaşmaya verir.
Medianın rolu bu prosesdə həlledici amilə çevrilir. Etik filtri zəif olan təqdimatlar, kriminal keçmişin romantikləşdirilməsi və maddi rifahın yeganə dəyər ölçüsü kimi təqdim olunması gənc nəsildə yanlış rol modellərinin formalaşmasına səbəb olur və sosial kapitalın keyfiyyətini aşağı salır.
Elmi və tarixi təcrübə sübut edir ki, legitim əsaslar üzərində qurulmayan inkişaf davamlı ola bilməz. Haramın normallaşdırıldığı cəmiyyətlərdə zahiri iqtisadi artım olsa belə, institusional etimad formalaşmır və dəyər böhranı dərinləşir.
