İşıq çirklənməsi – Ulduzların Görünməz hala düşməsi insan psixologiyasını necə zəiflədir?

İşıq çirklənməsi əsasən gecə saatlarında şəhərlərin səmaya doğru yaydığı parlaq işıq seli ilə xarakterizə olunur. Bu parıltı ulduzların görünməsini əngəlləməklə yanaşı, insanın bioloji saatını tənzimləyən melatonin hormonunun ifrazını kəskin şəkildə azaldır. Melatonin yalnız yuxu üçün deyil, həm də immunitet, yaddaş, stressə qarşı dayanıqlıq və hətta bədənin yenilənmə prosesləri üçün həyati əhəmiyyət daşıyır. Elm araşdırmalarına görə, gecə işığının yüksək olduğu şəhərlərdə yaşayan insanların melatonin səviyyəsi orta hesabla 50%-ə qədər azalır.

Bu hormonal pozuntu uzunmüddətli yuxu problemlərinə, depressiyaya, narahatlıq pozğunluqlarına və diqqət çatışmazlığına səbəb olur. İnsan beyni əsrlərlə davam edən bioloji ritmlə — gecə qaranlıq, gündüz işıq — tənzimləndiyi üçün bu tarazlıq pozulduqda psixoloji sabitlik də pozulur. Məsələn, gecə boyu küçə işıqları ilə əhatələnmiş mənzillərdə yaşayan insanların beyin dalğaları daha çox oyaqlıq ritminə yaxın olur. Bu isə yuxu zamanı bədənin tam bərpa olunmasına imkan vermir.

İşıq çirklənməsi yalnız insanlara deyil, canlı aləmə də ciddi təsir edir. Quşların miqrasiya yollarının dəyişməsi, tısbağaların sahilə çıxıb yumurtlama prosesində çaşqınlıq yaşaması, həşəratların işığa doğru yönəlməsi nəticəsində kütləvi şəkildə məhv olması bunun real nümunələridir. Ekosistemdə baş verən bu dəyişikliklər isə son nəticədə yenə insana qayıdır — çünki təbiətdə hər zəncir bir-birinə bağlıdır.

Şəhər astronomiyası da işıq çirklənməsinin qurbanına çevrilir. Bir çox ölkələrdə artıq ulduz səması görünmədiyi üçün yeni nəsil göy cisimlərini yalnız fotolardan tanıyır. Gecə səmasının görünməməsi insanın kosmosla olan təbii bağını da zəiflədir. Psixoloqlar bildirib ki, ulduzlu göyü seyr etməyin insanın daxili sakitliyini artıran, stressi azaldan və yaradıcı düşüncəni gücləndirən təsiri var. İşıq çirklənməsi bu təbii terapevtik əlaqəni də əlindən alır.

Maraqlıdır ki, bir sıra ölkələr artıq bu problemin ciddiliyini nəzərə alaraq “qaranlıq səma qoruqları” yaratmağa başlayıb. Bu ərazilərdə süni işıqlandırma minimuma endirilir və ulduzların təbii parıltısı qorunur. Bu, həm astronomlara, həm də insan psixologiyasına mühüm dəstəkdir.

İşıq çirklənməsi XXI əsrin səssiz ekoloji böhranlarından biridir. Onun təsiri gözlə görünməsə də, beyin kimyasından təbiət tarazlığına qədər hər sahəyə nüfuz edir. Gecə qaranlığı itdikcə, bəşəriyyət həm fiziki, həm də psixoloji olaraq öz təbii ritmini itirir.