Orta əsrlər çox vaxt elmi durğunluq dövrü kimi təqdim edilsə də, astronomiya sahəsində aparılan riyazi tədqiqatlar bu təsəvvürü ciddi şəkildə təkzib edir. Səma cisimlərinin hərəkətini izah etmək və proqnozlaşdırmaq üçün hazırlanmış alqoritmlər həm müşahidəyə, həm də mürəkkəb hesablamalara əsaslanırdı. Bu dövrdə astronomiya riyaziyyatla sıx şəkildə birləşərək elmi metodun formalaşmasına mühüm töhfə vermişdir.
Azadfikir.az xəbər verir ki, orta əsr astronomlarının hazırladığı riyazi modellər sonrakı Avropa elminin təməlini təşkil etmişdir.
İslam dünyasında astronomiya sahəsində aparılan hesablamalar xüsusi dəqiqliyi ilə seçilirdi. Əl-Xarəzminin trigonometrik cədvəllərə əsaslanan hesablama üsulları planetlərin mövqelərini əvvəlcədən müəyyən etməyə imkan verirdi. Onun tərtib etdiyi alqoritmik yanaşmalar sonradan Avropada “algoritm” anlayışının formalaşmasına səbəb olmuşdur. Bu metodlar səma hadisələrinin riyazi ardıcıllıqla izah edilməsinə xidmət edirdi.
Planet hərəkətlərinin hesablanmasında Bəttaninin Günəş ili üzrə apardığı dəqiq ölçmələr xüsusi yer tutur. O, trigonometrik sinus və tangent funksiyalarından istifadə edərək Günəşin illik hərəkətini daha dəqiq müəyyən etmişdir. Bu riyazi yanaşma müşahidə səhvlərini minimuma endirən elmi alqoritm kimi qəbul edilir.
Avropa orta əsr astronomiyasında Alfonsin cədvəlləri mühüm riyazi nailiyyət sayılır. Bu cədvəllər planetlərin mövqeyini hesablamaq üçün ardıcıl riyazi əməliyyatlara əsaslanırdı və Toledo məktəbində hazırlanmışdı. Onların əsasında istifadə olunan alqoritmlər sferik triqonometriyanın praktik tətbiqinə söykənirdi.
Səma modellərinin riyazi izahında Nəsirəddin Tusinin Tusi cütü alqoritmi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bu mexanizm dairəvi hərəkətləri xətti hərəkətlə izah etməyə imkan verirdi və Ptolemey sistemindəki riyazi ziddiyyətləri aradan qaldırmaq məqsədi daşıyırdı. Bu alqoritmin sonradan Kopernikin modellərində də dolayı təsir göstərdiyi elmi ədəbiyyatda qeyd olunur.
Vaxtın ölçülməsi və təqvimlərin tərtibi də riyazi alqoritmlərə əsaslanırdı. Əl-Biruninin Yer kürəsinin radiusunu hesablamaq üçün istifadə etdiyi həndəsi metod trigonometrik ardıcıllıqlar üzərində qurulmuşdu. Bu hesablamalar astronomiyanın yalnız səmanı deyil, Yer üzərindəki ölçüləri də əhatə edən elmi sahə olduğunu göstərirdi.
Orta əsr astronomlarının riyazi alqoritmləri sadə hesab üsulları deyil, müşahidə, riyaziyyat və məntiqin sintezindən yaranmış elmi modellər idi. Bu alqoritmlər həm astronomiyanın, həm də ümumi elmi düşüncənin inkişafında körpü rolunu oynamış, müasir dəqiq elmlərin formalaşmasına zəmin yaratmışdır.
