26-11-2025, 13:21

Suda yaşayan “ölü zonalar” – okeanların nəfəs ala bilmədiyi sahələr necə yaranır?


Azadfikir.az bildirir ki, son illərdə dünyanın müxtəlif okean və dənizlərində müşahidə olunan “ölü zonalar” — yəni oksigenin demək olar ki, olmadığı geniş su sahələri — qlobal ekosistemin ən narahatedici problemlərindən birinə çevrilib. Bu ərazilərdə həyat faktiki olaraq dayanır: balıqlar, yosunlar, korallar və mikroorqanizmlər belə yaşaya bilmir. Elm bu fenomeni həm iqlim dəyişikliyi, həm də insan fəaliyyəti ilə əlaqələndirir.

Ölü zonaların yaranmasının əsas səbəbi suda oksigen səviyyəsinin kəskin azalmasıdır. Bu azalma iki fundamental proses nəticəsində baş verir. Birincisi, çay və ya yağış suları ilə dənizə daşınan kimyəvi gübrələr, fosfatlar və nitratlar suyun tərkibini dəyişdirir. Bu maddələr fitoplankton və yosunların sürətlə çoxalmasına səbəb olur. “Yosun çiçəklənməsi” adlanan bu proses qısa müddətdə suyun səthi tamamilə yaşıl qatı ilə örtür.

İkinci mərhələdə həmin yosunlar kütləvi şəkildə məhv olur və suyun dibinə çökür. Bu çöküntüləri parçalamaq üçün bakteriyalar yüksək miqdarda oksigen sərf edir. Nəticədə suda oksigen tükənir və canlıların nəfəs alması mümkün olmur. Okeanologiyada bu prosesi “hipoksiya” adlandırırlar.

İqlim dəyişikliyi də problemi daha da dərinləşdirir. Suyun temperaturu yüksəldikcə, onun oksigen tutumu avtomatik olaraq azalır. Yəni isti dənizlər daha az oksigen “daşıya bilir”. Bu isə ölü zonaların coğrafiyasını genişləndirir. Müşahidələrə görə, son 50 ildə dünya okeanlarındakı ölü zonaların sahəsi dörd dəfə artıb.

Okeanların dövran sistemi də bu prosesə təsir edir. Normalda dərinliklərdən səthə doğru olan su axınları oksigeni bütün təbəqələrə bölür. Lakin iqlim dəyişikliyi nəticəsində bu axın zəifləyir və oksigen “yuxarı qatlarda ilişib qalır”, dərinliklər isə tamamilə oksigensizləşir.

Ölü zonalar yalnız dəniz canlılarını deyil, qlobal qida zəncirini də təhlükəyə atır. Balıq populyasiyalarının kütləvi azalması nəticəsində həm balıqçılıq sənayesi zərər görür, həm də okean ekosisteminin təbii tarazlığı pozulur. Balıqlar yaşamaq üçün bu zonalardan uzaqlaşmağa məcbur olur və digər bölgələrdə sıxlıq yaradır, bu da yeni ekoloji problemlər doğurur.

Bu fenomenin ən dramatik tərəfi ondan ibarətdir ki, bəzi ölü zonalar o qədər sürətlə böyüyür ki, artıq peykdən görünəcək səviyyəyə çatır. Hətta Meksika körfəzində yaranmış “Ölüm Qolu” dünyanın ən böyük hipoksik zonasına çevrilib və hər il təkrar genişlənir.

Ölü zonalar okeanların səssiz SOS siqnalıdır. Bu zonaların yaranması həm insan fəaliyyətinin, həm də iqlim dəyişikliklərinin planetə vurduğu zərərin aydın göstəricisidir. Alimlər bildirir ki, gübrələrin düzgün idarə olunması, sənaye tullantılarının azaldılması və iqlim siyasətinin gücləndirilməsi bu öldürücü prosesin qarşısını almaq üçün yeganə yoldur.

Hadisələri telegramda anında izləyin!
Keçid et
Oxşar xəbərlər

Xəbər lenti