Tarix boyu xəritələr insanın dünyanı anlamaq və təsvir etmək cəhdinin əsas alətlərindən biri olub, lakin bu proses hər zaman dəqiqliklə müşayiət edilməyib. Texniki imkanların məhdud olduğu dövrlərdə dənizçilərin müşahidələri, yanlış koordinatlar və vizual illüziyalar nəticəsində bəzi adalar əsrlər boyu xəritələrdə mövcud olub, sonradan isə real coğrafiyada belə bir ərazinin olmadığı ortaya çıxıb. Bu cür “xəyal adalar” coğrafiya elminin inkişaf yolunda buraxılmış səhvlərin, eyni zamanda elmi biliklərin necə təkamül etdiyinin maraqlı nümunəsidir.
Azadfikir.az xəbər verir ki, bu adaların xəritələrdə uzun müddət qalması elmi avtoritetə və ilkin məlumatlara kor-koranə etibarın risklərini də üzə çıxarır.
Belə adalardan biri uzun müddət Sakit okean xəritələrində göstərilən Sandy Island hesab olunur. XIX əsrdən etibarən müxtəlif atlas və dəniz xəritələrində qeyd edilən bu ada rəsmi sənədlərə belə daxil edilmişdi. Lakin müasir peyk müşahidələri və ekspedisiyalar həmin koordinatlarda heç bir quru sahəsinin olmadığını sübut etdi. Sonradan məlum oldu ki, ilkin müşahidə ehtimal ki, üzən vulkanik materiallar və ya qalın bulud kölgələri ilə əlaqəli olub və bu səhv illərlə təkrarlanaraq “coğrafi fakt”a çevrilib.
Oxşar hal Atlantik okeanında da müşahidə olunub. Orta əsr xəritələrində tez-tez rast gəlinən Hy-Brasil adası yüzillər boyu dənizçilər üçün real istiqamət nöqtəsi sayılıb. Adanın yalnız müəyyən günlərdə duman arasından göründüyünə dair təsvirlər onun mistik xarakter almasına səbəb olub. Zaman keçdikcə dəqiq naviqasiya alətlərinin inkişafı bu adanın real olmadığını üzə çıxarsa da, o, uzun müddət xəritələrdən silinməyib və coğrafi mif kimi tarixdə qalıb.
Bu cür adaların mövcudluğu təkcə elmi yanlışlıq deyil, həm də siyasi və iqtisadi nəticələr doğurub. Bəzi hallarda dövlətlər xəritələrdə göstərilən, lakin real olmayan ərazilər üzərində hüquqi iddialar irəli sürmüş, dəniz marşrutları bu səhv məlumatlara əsasən planlaşdırılmışdır. Bu isə coğrafi bilginin nə qədər praktik və məsuliyyətli sahə olduğunu bir daha nümayiş etdirir.
Xəritələrdən silinmiş adalar bu gün elmi baxımdan yanlışlığın yox, inkişafın göstəricisi kimi dəyərləndirilir. Onlar göstərir ki, coğrafiya sabit biliklər toplusu deyil, müşahidə, yoxlama və texnoloji yeniliklərlə daim yenilənən bir elmdir. Gerçəklikdə mövcud olmayan bu torpaqlar xəritələrdə yoxa çıxsalar da, elmi düşüncənin formalaşmasında dərin iz buraxıblar.
