Zamanın psixologiyası: insan və xronobiologiya

Azadfikir.az xəbər verir ki, zaman yalnız saat və təqvimlə ölçülmür; insan orqanizmi öz bioloji saatına — xronobiologiyaya — malikdir. Bu daxili saat bədən funksiyalarını, yuxu rejimini, hormon istehsalını və hətta davranışları tənzimləyir.

İnsan orqanizmində sirkadiyal ritmlər günəş işığına, qidalanma və fəaliyyət saatlarına uyğun işləyir. Məsələn, səhər saatlarında kortizol hormonu yüksək olur və bu, enerjinin yüksəlməsini təmin edir. Axşam saatlarında isə melatonin istehsalı artır, bədən yuxuya hazırlaşır. Bu ritmlərin pozulması yuxusuzluq, konsentrasiya problemləri və hətta psixiatrik narahatlıqlar yarada bilər.

Xronobiologiya həmçinin fərdi performansa təsir göstərir. Məsələn, bəzi insanlar “səhər quşu” (morning lark) olaraq daha aktiv və məhsuldar olur, digərləri isə gecə daha məhsuldardır (“night owl”). Bu adaptasiya fərdlərin gündəlik fəaliyyət və sosial planlarını formalaşdırır.

Ekstremal nümunələrdə isə polar bölgələrdə yaşayan insanlar uzun qaranlıq və uzun işıqlı günlərə uyğun fizioloji və psixoloji adaptasiya inkişaf etdirirlər. Qışda günəşin azlığına baxmayaraq, hormon səviyyəsi və yuxu ritmləri müəyyən balansda saxlanılır.

Müasir dövrdə isə süni işıq və ekran istifadəsi sirkadiyal ritmlərin pozulmasına səbəb olur. Buna görə də xronobiologiya sahəsində elmi tədqiqatlar həm sağlamlıq, həm də psixoloji rifah üçün kritik əhəmiyyət kəsb edir.

Zamanın psixologiyası və xronobiologiya insanın həyat keyfiyyətinə, məhsuldarlığına və sağlamlığına birbaşa təsir göstərir. Bu sahənin araşdırılması psixologiya, tibbi elmlər və iş həyatının təşkili üçün mühüm elmi əsaslar yaradır.