İnsan şüurunda zaman yalnız saat və təqvimlə ölçülən fiziki axış kimi deyil, subyektiv və psixoloji təcrübə kimi də qəbul edilir.
Azadfikir.az xəbər verir ki, travmatik hadisələr zamanı zamanın qavranılması ciddi şəkildə dəyişir; insanlar hadisələrin uzun və ya qısa sürdüyünü fərqli şəkildə hiss edir, yaddaş isə həmin anı normadan kənar şəkildə kodlaşdırır. Bu fenomen həm nevroloji, həm də psixoloji tədqiqatlarda diqqət mərkəzindədir.
Travmatik təcrübələr zamanı adrenalinin və stress hormonlarının yüksək səviyyəsi beynin amiqdala və hipokampus bölgələrini aktivləşdirir. Bu proses hadisələrin emosional yükünü artırır və subyektiv zamanın uzanmış hiss edilməsinə səbəb olur. Məsələn, qəza, təbii fəlakət və ya hücum kimi ani travmalar zamanı insanlar hər anı uzun, detalı daha çox və intensiv şəkildə xatırlayırlar. Elmi yanaşmaya görə, bu, müdafiə mexanizmi kimi işləyir; beyin məlumatı “daha vacib” kateqoriyasına daxil edərək gələcək təhlükələrə qarşı xəbərdarlıq rolunu yerinə yetirir.
Travma zamanı zamanın deformasiya olunması həm də yaddaşın strukturuna təsir edir. Hadisələrin xronoloji ardıcıllığı pozulur, fərdlər keçmiş və indiki anı qarışdırır, bəzən isə hadisələri tamamilə yanlış xatırlayırlar. Bu fenomen posttravmatik stress pozuntularında (PTSP) geniş yayılıb və insanların reallıqla əlaqəsini, qərarvermə qabiliyyətini birbaşa təsir edir. Psixoloji tədqiqatlar göstərir ki, travmanın intensivliyi ilə subyektiv zamanın pozulması arasında müsbət əlaqə mövcuddur.
Mistik və filosofik baxışlarda zamanın elastikliyi insan təcrübəsinin əsas komponenti hesab olunur. Qədim inanclarda məkan və zaman müəyyən rituallar və psixoloji hazırlıq vasitəsilə manipulyasiya edilə bilirdi; mistik təcrübələrdə isə zamanın uzanması və ya qısalması şüurun sərhədlərini aşan hallar kimi izah olunurdu. Müasir elm bu fenomeni neyrobioloji və psixoloji mexanizmlərlə izah edir, lakin subyektiv təcrübənin dərinliyi hələ tam öyrənilməyib.
Zamanın subyektiv qavranılması və travmatik hadisələrin yaddaşa təsiri insanların reallığı qəbul etmə və adaptasiya proseslərini müəyyənləşdirir. Bu yanaşma göstərir ki, zaman fiziki ölçü vahidi olmaqla yanaşı, şüur və psixikanın formalaşmasında da kritik rol oynayır və cəmiyyətlərin travma ilə mübarizə mexanizmlərini başa düşmək üçün vacib amildir.
