İnsan Beyninin “Silinən Yaddaş” Fenomeni – Xatirələrin izsiz yox olması necə baş verir?

Bu prosesin əsasında sinapsların zəifləməsi dayanır. İnsan beynində xatirələr neyronların bir-biri ilə qurduğu əlaqələrdə — sinapslarda saxlanılır. Yeni məlumatlar öyrəndikcə beyin bu əlaqələri gücləndirir, lakin istifadə olunmayan, köhnələn və ya emosional yükünü itirən xatirələrin sinaptik gücü zamanla azalır. Neyroelm bunu “sinaptik budama” adlandırır. Sanki beyin lazımsız məlumatlarla dolmasın deyə özü üçün təmizləmə aparır.

Emosiyalar da yaddaşın qalmasında mühüm rol oynayır. Güclü emosional təcrübələr — sevinc, qorxu, itki, həyəcan — xatirələrin uzunmüddətli yaddaşa keçməsini təmin edir. Əksinə, adi, təsirsiz hadisələr sürətlə silinir. Bu səbəbdən bir neçə il əvvəl yaşadığımız çoxsaylı gündəlik anları xatırlamırıq, amma illər əvvəl baş verən bir travmanı unuda bilmirik. Hətta alimlər sübut edib ki, emosional vəziyyətlə hormonların qarşılıqlı təsiri xatirələrin beyində “kilidlənmə” və ya “söndürülmə” səviyyəsini müəyyənləşdirir.

Stress də yaddaşın silinməsində ikiüzlü rol oynayır. Qısa müddətli stress xatirələri gücləndirsə də, uzunmüddətli stress hormonu olan kortizol hipokampı zədələyərək yaddaşın zəifləməsinə və xatirələrin dağılmasına səbəb olur. Bu, xüsusən travmatik hadisələrdən sonra baş verən yaddaş boşluqlarında özünü göstərir. İnsan həmin anı tam xatırlaya bilmir, çünki beyin özü-özünü qorumaq üçün o xatirəni bloklayır.

“Silinən yaddaş” fenomeninin digər mühüm səbəbi isə beynin enerji sərfiyyatıdır. Yaddaş saxlamaq böyük enerji tələb edir. Beyin enerjiyə qənaət etmək üçün az əhəmiyyətli hesab etdiyi məlumatları saxlamaqdansa, onları zamanla passivləşdirir. Bu mexanizm olmasaydı, insan beyni qısa müddətdə informasiya ilə yüklənər və yeni məlumatları qəbul etməkdə çətinlik çəkərdi.

Neyrobiologiya göstərir ki, yaddaş tamamilə silinmir. Daha doğrusu, silinmiş kimi görünən xatirələrin izi beynin dərin strukturlarında qalır və müəyyən situasiyalar zamanı — qoxu, melodiyalar, məkanlar, hətta emosional anlarda — yenidən aktivləşə bilir. Bu səbəbdən insan uzun müddət unutduğunu düşündüyü bir anı qəfil xatırlaya bilir.

İnsan yaddaşı dinamikdir, sabit arxiv deyil. Xatirələr dəyişir, yenidən yazılır, zəifləyir və ya güclənir. “Silinən yaddaş” fenomeni isə beynin həddindən artıq məlumat yükündən, emosional çöküşlərdən və enerjiyə qənaət mexanizmlərindən yaranan təbii prosesdir. Elmin bu sahədə apardığı araşdırmalar xatirələrin sadəcə itmə deyil, dəyişmə prosesindən keçdiyini sübut edir və insan şüurunun nə qədər mürəkkəb olduğunu bir daha göstərir.