Qədim astronomiya yalnız müşahidə deyil, eyni zamanda optika və işıq yayılması prinsiplərinin empirik tətbiqi üzərində qurulmuş elmi sahə idi. Səma cisimlərinin mövqeyini dəqiq müəyyən etmək üçün hazırlanmış alətlər işığın istiqaməti, kölgə uzunluğu və vizual fokuslanma kimi fiziki anlayışlara əsaslanırdı. Arxeoloji tapıntılar və tarixi mənbələr göstərir ki, bu alətlər müasir optik sistemlərin ilkin formaları kimi çıxış etmişdir.
Azadfikir.az xəbər verir ki, qədim astronomik cihazlarda istifadə olunan optik yanaşmalar dövrün elmi bilik səviyyəsindən xeyli irəli idi.
Ən erkən astronomik alətlərdən biri olan gnomon işığın düzxətli yayılması prinsipinə əsaslanırdı. Günəş şüalarının sabit istiqamətdə yayılması nəticəsində yaranan kölgənin uzunluğu və bucağı günün vaxtını və ilin fəsillərini müəyyən etməyə imkan verirdi. Qədim Misir və Mesopotamiyada istifadə edilən daş gnomonlar işıq-kölgə əlaqəsinin riyazi ölçmələrlə birləşdirildiyini sübut edən real nümunələrdir.
Optik dəqiqliyin artması astrolab kimi mürəkkəb alətlərin yaranmasına səbəb oldu. İslam dünyasında inkişaf etdirilən metal astrolablar səma cisimlərinin hündürlüyünü ölçərkən işığın birbaşa müşahidə xətti boyunca istiqamətləndirilməsinə əsaslanırdı. Astrolabın nişangah sistemi işığın paralel qəbul edilməsi prinsipini təmin edir, beləliklə vizual səhvlər minimuma endirilirdi.
Armilyar sferalar isə işığın fəza daxilində yayılmasını və səma kürəsinin üçölçülü modelini birləşdirən alətlər idi. Qədim Yunanıstan və Çin astronomiyasında istifadə olunan armilyar sistemlər dairəvi halqalar vasitəsilə ulduzların görünən trayektoriyalarını təmsil edirdi. Bu modellər optik perspektiv anlayışının erkən elmi forması kimi qəbul olunur.
Optika və işıq yayılması prinsipləri kvadrant və sekstant tipli alətlərdə də aydın şəkildə görünür. Orta əsr dənizçilərinin istifadə etdiyi kvadrantlar Günəş və ulduz işığını müəyyən bucaq altında qəbul edərək müşahidəçinin mövqeyini hesablamağa imkan verirdi. Bu alətlərdə bucağın düzgün oxunması işığın düzxətli yayılması və gözün fokuslanma qabiliyyəti ilə birbaşa əlaqəli idi.
Bəzi tarixi mənbələrdə linza və cilalanmış kristalların müşahidə məqsədilə istifadə olunduğuna dair sübutlar mövcuddur. Assuriya dövrünə aid Nimrud linzası işığın qismən fokuslanmasının qədim dövrlərdə də məlum olduğunu göstərir. Bu tapıntı optik böyütmə anlayışının teleskopdan xeyli əvvəl mövcud olduğunu sübut edən nadir nümunələrdəndir.
Qədim astronomik alətlərdə optika və işıq yayılması prinsipləri müşahidə, təcrübə və riyazi düşüncənin sintezindən yaranmışdır. Bu alətlər səmanı anlamaqla yanaşı, optik elmin və müşahidə texnologiyalarının sonrakı inkişafı üçün möhkəm elmi zəmin yaratmışdır.
