Genetik kod və uzunömürlülük: xromosomlarımızın gizli sirrləri

Azadfikir.az xəbər verir ki, insanın uzunömürlülüyü təkcə həyat tərzi və qidalanma ilə bağlı deyil, əsasən genetik kodumuzda yazılmış proqram ilə müəyyən olunur. Yəni bəzən bəzi insanlar eyni mühitdə yaşasalar da digərlərinə nisbətən daha uzun və sağlam ömür sürə bilirlər – bunun sirri DNA və xromosomlarımızdadır.

İnsanın hər hüceyrəsində 46 xromosom mövcuddur. Onlardan 22 cüt autosom və bir cüt cinsi xromosom həyat funksiyalarımızı idarə edir. Xüsusilə telomerlər – xromosomların uclarında yerləşən qoruyucu strukturlar – uzunömürlülükdə əsas rol oynayır. Hər hüceyrə bölünəndə telomerlər bir qədər qısalır; telomerlərin çox qısalması isə hüceyrə yaşlanması və xəstəliklərin sürətlənməsinə səbəb olur.

Genetik faktorlar uzunömürlülükdə əsas üç istiqamətdə təsir göstərir:

Hüceyrə təmir mexanizmləri: DNA zədələndikdə onu bərpa edən genlər nə qədər aktivdirsə, hüceyrələr daha uzun müddət sağlam qalır.

Metabolizm və oksidləşmə: Oksidativ stresə qarşı genlər hüceyrələri qoruyur, bu da uzunömürlülüyə səbəb olur.

Xroniki xəstəliklərə həssaslıq: Diabet, ürək-damar xəstəlikləri və bəzi xərçəng növlərinə genetik meyllilik ömrü qısalda bilər; əksinə, bu genlərin qoruyucu variantları sağ qalma müddətini artırır.

Elm adamları müəyyən ediblər ki, 100 yaşını keçən insanların çoxunda xüsusi “uzunömürlülük genləri” mövcuddur. Məsələn, FOXO3A geni hüceyrələrin stresə müqavimətini artırır və yaşlanmanı ləngidir. Eyni zamanda bəzi SIRT və mTOR genləri metabolizmi tənzimləyərək hüceyrələrin daha sağlam qalmasına kömək edir.

Ancaq unutmamaq lazımdır ki, genetik faktorlar yalnız ömrün təxminən 25-30%-ni müəyyən edir; qalan hissə həyat tərzi, qidalanma, fiziki fəaliyyət və psixoloji vəziyyətlə bağlıdır. Yəni xromosomlarımızda uzunömürlülüyün proqramı olsa da, onu aktivləşdirmək üçün insan özü də seçim etməlidir.

Müəyyən genetik mutasiyalar bəzi insanlarda yaşlanmanı gecikdirir, eyni zamanda immun sistemin fəaliyyətini artırır. Bu səbəbdən genetik tədqiqatlar yalnız insan ömrünü uzatmaq deyil, xəstəliklərin qarşısını almaq üçün də çox önəmlidir.

Uzunömürlülük həm genlərdə, həm də həyat tərzindədir. Xromosomlarımız bizə nə qədər potensial ömrümüz olduğunu göstərir, amma onu necə istifadə etmək isə bizim seçimimizdən asılıdır.